ΠΡΟΛΟΓΟΣ
Ο Συνήγορος του Πολίτη, ανεξάρτητη αρχή και συνταγματικός θεσμός της πολιτείας μας, σύντομα συμπληρώνει τριάντα (30) χρόνια λειτουργίας. Από τα πρώτα του ήδη βήματα, ο Συνήγορος του Πολίτη συνδύασε τις ιδιότητες του διαμεσολαβητή για την επίλυση περιστατικών και εστιών προβληματικής λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης με εκείνες του υπερασπιστή, προστάτη, θεματοφύλακα των δικαιωμάτων όλων των κατοίκων της επικράτειας, μέσα από ένα ευρύ πλαίσιο αρμοδιοτήτων. Για τον Συνήγορο του Πολίτη, η χρηστή διοίκηση είναι πρωτίστως δικαίωμα.
Η εξέλιξη του θεσμού κινήθηκε σε τρεις άξονες. Ο πρώτος αφορά στη σταδιακή αλλά σταθερή διεύρυνση των αρμοδιοτήτων του στο τομέα της προάσπισης και προστασίας των δικαιωμάτων. Μέσα σε αυτά τα χρόνια, ο Συνήγορος ανέλαβε ειδικότερα την προαγωγή και προάσπιση των δικαιωμάτων των ανηλίκων, και κατέστη, μετά από διαδοχικές νομοθετικές ρυθμίσεις, ο φορέας ίσης μεταχείρισης, καταπολέμησης πάσης φύσεως διάκρισης σε όλους τους χώρους δράσης, ατομικής και συλλογικής, στη διοίκηση, στην εργασία, στην αγορά, στην κοινωνία. Ο δεύτερος αφορά στην επέκταση του ελεγκτικού του ρόλου και σε τομείς της ιδιωτικής οικονομίας, για την προάσπιση των δικαιωμάτων ενηλίκων και ανηλίκων και την καταπολέμηση των διακρίσεων, αλλά και για την διασφάλιση της κοινωνικής συνοχής και τη τόνωση της βιώσιμης και ισόρροπης οικονομικής ανάπτυξης μέσω της τήρησης των κανόνων της αγοράς στις ζωτικής σημασίας για την εθνική οικονομία δραστηριότητες. Ο τρίτος αφορά στην αξιοποίηση των διαμεσολαβητικών, ελεγκτικών αλλά και ολοένα περισσότερων επιχειρησιακών αρμοδιοτήτων και δράσεών του για την παρακολούθηση της εφαρμογής διεθνών υποχρεώσεων της χώρας στο επίπεδο της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών, αλλά και της διαφανούς και αποτελεσματικής και δημοκρατικής διοίκησης και διακυβέρνησης.
Χαρακτηριστικά, ο Συνήγορος αναγορεύτηκε:
- σε φορέα εξωτερικού ελέγχου των επιχειρήσεων αναγκαστικών επιστροφών απομακρύνσεων αλλοδαπών, στη βάση της Οδηγίας Επιστροφών της ΕΕ, με αποστολή να εποπτεύει τη τήρηση της νομιμότητας των διαδικασιών και τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων των απομακρυνόμενων κατά τη διάρκεια των επιχειρήσεων,
- σε εθνικό μηχανισμό πρόληψης βασανιστηρίων και άλλων τρόπων σκληρής, απάνθρωπης ή ταπεινωτικής μεταχείρισης ή τιμωρίας, στη βάση του σχετικού πρωτοκόλλου του Ο.Η.Ε., για την εποπτεία των συνθηκών διαβίωσης και τον σεβασμό των θεμελιωδών δικαιωμάτων όσων βρίσκονται σε καθεστώς στερητικό της πλήρους ελευθερίας τους, σε πλαίσιο προαγωγής της σύμβασης του Ο.Η.Ε. για τα δικαιώματα των
ΑμεΑ, για την παρακολούθηση της εφαρμογής σε εθνικό επίπεδο των προνοιών της διεθνούς σύμβασης και την ενεργή προώθηση θετικών πολιτικών για την άρση των διακρίσεων, - σε εθνικό μηχανισμό διερεύνησης περιστατικών αυθαιρεσίας στα σώματα ασφαλείας και στους υπαλλήλους των καταστημάτων κράτησης, για την αναβάθμιση της ποιότητας του πειθαρχικού ελέγχου και την παρακολούθηση της συμμόρφωσης προς τη νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.
Ο Συνήγορος του Πολίτη οφείλει να βρίσκεται διαρκώς σε μία δυναμική κατάσταση. Οφείλει να αναζητά συνέχεια τρόπους και μεθόδους αποτελεσματικότερης και ουσιαστικότερης δράσης. Να αξιοποιεί τη πλούσια εμπειρία και τεχνογνωσία του, να είναι σύγχρονος και να παρακολουθεί τις αλλαγές που συντελούνται στο κράτος, τη διοίκηση, την κοινωνία, την οικονομία, την καθημερινότητα. Να ανταποκρίνεται στις παρούσες αλλά και στις επερχόμενες προκλήσεις. Για να υπηρετεί πάντοτε τον πολυδιάστατο ρόλο του:
- του συνηγόρου προς τον πολίτη, τον κάτοικο της χώρας, για την άρση των εις βάρος του αδικιών,
- του αρωγού της διοίκησης και των λειτουργών της, για τον εξορθολογισμό της λειτουργίας της, την επίλυση στρεβλώσεων και γραφειοκρατικών αγκυλώσεων, τη βελτίωση της ποιότητας των παρεχόμενων υπηρεσιών, την αναβάθμιση του ρόλου και των συνθηκών εργασίας των δημοσίων υπαλλήλων,
- του πολιτειακού θεσμού, για τη βελτίωση της νομοθεσίας, την θωράκιση του κράτους δικαίου, των αρχών της χρηστής διοίκησης και της δημοκρατικής διακυβέρνησης,
- του εποπτικού μηχανισμού, για την υλοποίηση των δεσμεύσεων της χώρας, όπως προκύπτουν από το ευρωπαϊκό κεκτημένο αλλά και διεθνείς συμβάσεις.
Έχοντας διαρκή, καθημερινή επαφή με την ελληνική διοίκηση, τόσο κεντρική όσο και αποκεντρωμένη, ο Συνήγορος του Πολίτη διαθέτει προνομιακή γνώση και κατανόηση των παθογενειών της, των συστημικών προβλημάτων στη λειτουργία της. Μία σύγχρονη, αποτελεσματική δημόσια διοίκηση θα πρέπει να εστιάζει τόσο στο θεσμικό οικοδόμημα όσο και στο ανθρώπινο δυναμικό. Και να παρέχει εχέγγυα αποτελεσματικότητας και για τους δύο αυτούς πυλώνες.
Πράγματι, ο δημόσιος υπάλληλος, ο λειτουργός της δημόσιας διοίκησης αποτελεί βασικό πυλώνα της χρηστής διοικητικής δράσης και θα πρέπει να βρίσκεται στο επίκεντρο κάθε πρωτοβουλίας για την αναβάθμιση των παρεχόμενων υπηρεσιών. Υποστηρίζοντας διαχρονικά αυτή την αρχή, ο Συνήγορος του Πολίτη ανέλαβε επανειλημμένα στο παρελθόν να κωδικοποιήσει χρήσιμες πληροφορίες, συστάσεις, κατευθυντήριες αρχές και κανονιστικές ρυθμίσεις σε μορφή απλού, εύχρηστου και κατατοπιστικού οδηγού συμπεριφοράς για δημόσιους υπαλλήλους. Το 2005, σε συνεργασία με το Υπουργείο Εσωτερικών, ο Συνήγορος του Πολίτη συνέταξε τον Οδηγό Καλής Συμπεριφοράς Δημοσίων Υπαλλήλων. Το εγχείρημα επαναλήφθηκε και επικαιροποιήθηκε το 2012, με την έκδοση του Οδηγού Ορθής Διοικητικής Συμπεριφοράς. Τα επόμενα χρόνια, η ανεξάρτητη αρχή εστίασε στην υποστήριξη των δημοσίων λειτουργών για την εμπέδωση μίας συμπεριληπτικής διοικητικής συμπεριφοράς, εκδίδοντας το 2014 Οδηγό Ίσης Μεταχείρισης/Εγχειρίδιο για Δημοσίους Υπαλλήλους, με τίτλο «Ο Σεβασμός Κάνει τη Διαφορά», τον οποίο και επικαιροποίησε το 2017.
Και ο Οδηγός αυτός ακολουθεί την ίδια λογική, την ίδια φιλοσοφία, παρέχοντας γενικές αλλά και ειδικότερες πρακτικές οδηγίες και συμβουλές για τη συμπεριφορά, την προσβασιμότητα, μεθόδους και τεχνικές επικοινωνίας, την αποσαφήνιση κρίσιμων εννοιών καθώς και πληροφορίες για τις κύριες νομοθετικές διατάξεις και τις δυνατότητες παραπομπής, με βάση τόσο τη μοναδικότητα κάθε ομάδας ευάλωτων πολιτών, όσο και την ανάγκη για οριζόντια ευαισθητοποίηση και συνεκτική πρακτική.
Τα τελευταία χρόνια, χρόνια οξείας δημοσιονομικής, οικονομικής και κοινωνικής κρίσης στη χώρα μας, η ήδη προβληματική σχέση μεταξύ της δημόσιας διοίκησης και των πολιτών διαταράχθηκε περισσότερο. Ενισχύθηκε η αίσθηση καχυποψίας και δυσπιστίας, μια αίσθηση που λειτουργεί αμφίδρομα. Οι λόγοι πολλοί και γνωστοί. Πρώτα απ’ όλα, οι πολλαπλές και διαδοχικές μεταρρυθμίσεις στους περισσότερους τομείς διοικητικής δράσης και διοικητικής εποπτείας. Πολλές έμειναν ημιτελείς, και αναιρέθηκαν ή αναθεωρήθηκαν πριν αποδώσουν. Οι περισσότερες, δε, υπήρξαν αποσπασματικές, χωρίς να εντάσσονται σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό της αποστολής του κράτους στη σύγχρονη εποχή. Χωρίς να υπηρετούν ένα ολοκληρωμένο, συνεκτικό και αξιολογημένο πλάνο για το ρόλο που πρέπει και μπορεί να επιτελεί η σύγχρονη ελληνική δημόσια διοίκηση, και ο δημόσιος λειτουργός, υπό τις δεδομένες συνθήκες. Παράλληλα, και στο πλαίσιο των ασφυκτικών δεσμεύσεων για δημοσιονομική προσαρμογή της «μνημονιακής» περιόδου, η διοίκηση, κεντρική και σε επίπεδο αυτοδιοίκησης, υπέστη συντριπτική συρρίκνωση σε προσωπικό και πόρους. Και όμως, η ανόρθωση της λειτουργίας της δημόσιας διοίκησης, η ανάκτηση της σχέσης εμπιστοσύνης ανάμεσα στη διοίκηση και στους διοικούμενους δεν μπορεί παρά να βασίζεται καθοριστικά και καταλυτικά στους δημόσιους υπαλλήλους, τον επαγγελματισμό, της ευσυνειδησία και την κοινωνική τους ενσυναίσθηση. Για τη θωράκιση του εισοδήματος των συμπολιτών μας, για την προστασία του φυσικού, πολιτιστικού και οικιστικού περιβάλλοντος, για την εμπέδωση της αρχής της ίσης μεταχείρισης σε όλους τους χώρους της ανθρώπινης δράσης και κοινωνικής οργάνωσης, την άρση διακρίσεων και καταπολέμηση στερεοτύπων, για την εφαρμογή θετικών πολιτικών αντιμετώπισης των διακρίσεων εις βάρος των πλέον ευάλωτων οικονομικά και κοινωνικά ομάδων του πληθυσμού, για τα ΑμεΑ, τους άνεργους, τους κοινωνικά και οικονομικά «περιθωριοποιημένους», για τη διασφάλιση των δικαιωμάτων των ασθενών/ληπτών υπηρεσιών υγείας, για την εξασφάλιση του επιπέδου ποιότητας των παρεχομένων υπηρεσιών προς τα παιδιά, για τους πρόσφυγες και τους αιτούντες άσυλο, για τον ουσιαστικό και αποτελεσματικό έλεγχο και περιορισμό φαινομένων αυθαιρεσίας από τα σώματα ασφαλείας και τους υπαλλήλους των καταστημάτων κράτησης. Για πιο διάχυτη διαφάνεια, πιο μετρήσιμη αποτελεσματικότητα, για πληρέστερη και ουσιαστικότερη λογοδοσία. Για ένα επίπεδο δημοκρατικής διακυβέρνησης και χρηστής διοικητικής δράσης που αρμόζει σε κράτος μέλος της Ε.Ε. Για ένα
κράτος δικαίου συμπεριληπτικό. Για μία κοινωνία δίκαιη, ανεκτική, ανθρώπινη.
Αθήνα, Μάιος 2025
Ανδρέας Ι. Ποττάκης
Συνήγορος του Πολίτη
Οδηγός Για Δημόσιους Υπαλλήλους Στην Εξυπηρέτηση Ευάλωτων Ομάδων Πληθυσμού – Σε Ηλεκτρονική Μορφή Βιβλίου (PDF)
Καλή Σας Ανάγνωση…
